Pe 1865 ha 1870 umi tetã heta ary rire ojapótava MERCOSUR ome’ê tenda peteî apo hasyva hembiasape ḡuarã: Ñorairõ Guasu Mbohapy Tetã Aty térã Ñorairõ Guasu Paraguái rehegua. Ko tembiasa jave Paraguái Francisco Solano López mba’e oñembohovake peteî tetã ñuvãha imbokáva oñemoambuéva Argentina, Brasil ha Uruguái_ndive, oñembojoajúva peteî ñe’ême’ême ohai va’ekue 1865_pe imburuvicha kuéra, Bartolomé Mitre (Mburuvicha Argentina_pegua), Pedro II (Mburuvicha Brasil-pegua) ha Venancio Flores (Mburuvicha Uruguái-pegua).

Ko tembiasa ojehechakuaa heta marandeko mbokuatiaha rupive ha’eha peteîha ñorairõ herekopykuaava ha teko porã umi tetãnguéra tenda rehegua, oñembovake va’ekue pe tetã oîva ohasa haḡuaicha mbopy’aguapype. Ojehechakuaa avei ha’eha peteî kyta tembiasa omoha’ãnga akue pe tata ñande rendapegua ha omoha’ãnga akue péicha pe jeju tetãnguéra ojehecháva oñembojehe’a ipypeicha umi jokuaa oñondivepa ha mbohapyha tetãndive.

Tembiapokueháicha ko ñorairõ guasúpe guare, Argentina, Brasil, Uruguái ha Paraguái, ohecha omoambue iyvyapekuaa, itetãygua kuéra, itape mbo’e teko porã rehegua, peteî teî hesegua opáichagua ikokatupegua. Jahechakuaa haḡua umi mba’e omomýivaha ogueraha va’ekue tuguysyry ñembohovakepe jaha va’erã ary tapykue gotyo ha ñamoî ñane ma’ê terekopykuaape, atýpeha teko porã umi tetã reheguape, ã mba’eporu ha’eva pe mbyte jahechakuaa haḡuape moambue ñeñorairõ.

Ñañe’êtaramo terekopykuaare, Paraguái oñemoambue kuri peteî tetã iñakãrapu’ãva avave oimo’ã’yre ko tendape: oguereko kuri peteî ta’anga ñemityrehegua imba’eteéva, ndohejáiva ipu’aka ni oñemoî hese tetã pytagua (ha iporavopyre ha’eva Gran Bretaña ojehu háicha ambue tenda ndive) ha peicha umi chokokue ha Tetã omboja’o iyvy kuéra oñondive oipuru haḡua. Ha péichaite avei, oguereko tuicha jeguata tenonde gotyo ñañe’êtaramo atyre. Pe mba’eguasu oîva ijuhe ha’e, pe joavy oikóva ambue tetãme, maymava yvypóra oipyhy moaranduha ojeikuaa va’erã ha’éva emoñe’ê ha ehai. Ha avei pe terekopykuaa oîva aty Paraguáipe ohova tuichaháicha tenonde gotyo upe ára pe ḡuarã ha péicha avei omoî peteî ta’anga ombohováiva ambue tetãnguéra oîva pe tendápe ohundíva pe jokuaa mbarete tetã guasu pytagua ndive.

Ñañe’êtaramo teko porã rehe, pe Ñorairõ Guasu Mbohapy Tetã Aty ohesape pe ñorairõ teko porã oîva mokõi tuicháva aty térã pehênguepe. Peteî yképe 1860 jerere, Argentina oî Mburuvicha tetãme osaimbyhyva Bartolomé Mitre poguype, omyakãva umi apytu’ûroky peteîháicha ha sasõ rayhuháicha. Ñañe’êtaramo tenda rehe, umi omojoajuva tenonde teko porã rehegua ha’e kuri pe Tetã Guasu Brasil_pegua ha, Uruguái_pe katu umi Pytã (sasõ rayhuha) teko porã mbarete ombohováiva pe mburuvicha tetãme osaimbyhyva ha’eva Bernardo Prudencio Berro ha hi’aty teko porã (oñembohérava Morotî), ha ambue háicha ha’e avei Solano López irû, Mburuvicha Paraguái_pegua.

Oñepurû jave 1864, omoñeanguekõi teko porã Mburuvicha tetãme osaimbyhyva Argentina ha Brasil_gua, pe tekuái Uruguái_pegua (Morotî) ohenói pe Tetã ñuvãha imbokáva Paraguái guápe oipytyvõ haḡua ichupe. Kóicha, umi Morotî, ohekáva omoañete peteî ikatúva ojejapo ojejoko haḡua pe jeyty ha ñemyengovia ojaposéva Pytãgua Tekuáipe. Ha upéicha jey, peteî “mbojoasa mbosasõrã”, Argentina ojasuru Uruguái_pe. Ha upéva oiko haḡua oguereko pytyvõ Brasil_gui, ojetopáva ñorairõme avei Uruguái_ndive iyvy tetã mba’ere. 1965-pe, Mburuvicha Venancio Flores (Pytãgua), orekóma pytuvõ iykéreguagui oity haḡuaumi Morotîme ha ojupi ha’e tekuáipe tuvicha ha’eñoite Uruguái_pe. Ha uperire, upéicharamo, pe tekuái aty Argentina, Brasil ha Uruguái omoañete ha omotenonde ñemoha’eño Paraguái-pe.

Ko teko tenondépe, Solano López oho oipytyvõ ho’ava’ekue tekuái Uruguái_guápe. Ha upeva’erã ohasa mante va’erã yvy tetã Argentina mba’e rupi, Paraguái ha Uruguái ndoguerekói rupi tetã rembe’y. Ko ñeha’ã ohasa haḡuaha’e ogueraha va’ekue pe ñemombe’u oikotaha Ñorairõ Guasu 13 jasyporundy 1865 jave.

Pe iñepyryrûrã tetã ñuvãha imbokáva Paraguái pegua ohupyty ohasa ha omotenonde yvy tetã Argentina ha Brasil ári. Upe mba’e ikatu pehêpehême Paraguái, imba’ejoavyva ambue tetãgui, ha’e oguereko voi peteî tetã ñuvãha imbokáva imba’eteéva, ikatupyryva ha hi’añetéva. Argentina ha Brasil katu, ombohovái, ha apopyrã ramo ojerure opáichagua ñeha’ãme (tetãygua kuéra katu oñemohatã) ohupyty haḡuape ñemoambue apo mbarete mboka tetãgua. Upéichajeynde, michi mive ary rire, oî jave mbarete tetã atype ohupyty hikuéri omoañete itetã ñuvãha imbokáva, ha Paraguái pe ojegueraha oñemoñorairõ iyvy tetã mba’e teépe ha oipyhy peteî tenda oñorairõvo hese añoite.

Pe ñeha’ã pytyvõ terekopykuaa omoḡuahêvaGran Bretaña omoneî ojehove hese, tetã aty -ha ha’evéva Argentina- oñembohovái peteî tata tuicháva Ñorairõ Guasu pe, ha ambue pehêngue aty pegua avei. Peteî tenondegua ogueraháva ñe’ê ha’e Juan Bautista Alberdi, ha ombohero ha’e péicha “Ñorairõ Guasu Mbohapy Mba’e Ñembotavy rehegua”.

Pe Ñorairõ paha, oguereko tenda 1870 Cerro Corá-pe (ko’ãgagua tetã rembe’y Brasil ha Paraguái pa’ûme), peteî ñorairõ joavy; hendive kuéra oñorairõ Francisco Solano López, ha’e ojejuka ñu Ñorairõhame osapukái pahavo “amano che retãndive”. Umi mbarete aty oipyhy Paraguái, ha omoî peteî tekuãi pyahu, omohenda jey tetã rembe’y, oñembotove ñe’ê guaraní (heta tetãyguakuéra oipurùva oñemongeta haḡua) omoambue hikueri tape mbo’e tembiapo repykue –ombojoapy imba’endive- ha oheja upépe itetã ñuvãha imbokáva 6 ary.

Ko ñembohovái oguerúva mboka ndive, ndaha’ei ñembyasy año pe ñehundi tembiapo vaikue Paraguái pe ḡuarã, térã katu oî ipype umi mba’e mbojesarekoha tetã latinoamerica_pegua, táva joyke’y kuéra, ojehecha ojepy’ajoavy. Péicha, umi mba’e mbojesarekoha oipysyrõ va’ekue peteî ta’anga terekooykuaa ha teko porã reheguare pe pokatu pytagua oñemohenda va’ekue peteî tenda mbytetépe oñembotekoyvate imba’e jesarekotee ambue tenda ári.

“Yvate maymava japu ári oikoséva ohovañuã ko tekovai ñorairõ guasu rehegua oî iporãva temiandu tavapegua, ndaikatumo’aiva ohechakuaa araka’eve pe teko pyahu ojeguerahaha mbokapúpe, pe ravira ogueraha háicha jerovia mbarete tataendýpe”.

José Hernández 

Moarange

Pe 13 jasypoapy 2014 Mburuvicha Argentina pegua Cristina Fernández de Kirchner ome’ê peteî apesã moipyhy ojeipe’a va’ekue Francisco Solano López-gui, (1864-1879-pe). Péicha umi pehêngue (apyka, apyka guasu, mesa ha ambue teko mba’e tuicha iporã ha ipyahúva ojejapóva yvyragui ta’anga ipype oñeme’ê jey) 140 ary rire oho ha ojeipe’a hague aduana Argentina-pe oho jave Alemania-pe, omondo jave Solano López. Umi aduana Argentina_pegua ohepyme’ê va’ekue peteî aty jehepy me’ê hagua Anarcasis Lanús-pe (oîva aty Congreso Nacional Argentina-pe). 1865pe umi ñemoñare Lanús-kuéra ome’ê jey umi pehêgue Museo Histórico Provincial Martiniano Leguizamón_pe oîva Provincia Entre Ríos-pe, upépe oikóva tembiapo ñemyatyvõ tembiasakue peve.

¿Mba’e ikatu jahecha ha ñamoñe’e?

Ciclo: Vencedores y vencidos. Las luchas por la conformación nacional. La Guerra de la Triple Alianza se encuentra en dos episodios: http://www.encuentro.gov.ar/sitios/encuentro/programas/ver?rec_id=122692 y http://www.encuentro.gov.ar/sitios/encuentro/programas/ver?rec_id=122693

Alberdi, Juan Bautista (1988) La guerra del Paraguay, Buenos Aires: Editorial Hyspamérica.

Pomer, León (1968) La Guerra del Paraguay Estado, política y negocios, Buenos Aires: Colihue.

Invitación a editar

Si querés editar este artículo (sumar, acotar, agregar referencias, etc), podés hacerlo en esta versión de edición abierta: Artículo en edición abierta: https://docs.google.com/document/d/1Zdq_AgAaqATCXTWw4mAyu3YQxI_uqmjuihZvV50Pr2o/edit?usp=sharing